Ганульчыны далягляды
21 июня 2013, 16:00

Ганульчыны далягляды

Ганулька расплюшчыла вочы. Чаму ж цёмна? Сапраўдная цемра ахінула ўсё навокал. Старая ведала, што ўжо ранак і павінна развіднець. Але не развіднела. За доўгія гады яна навучылася пазнаваць час сутак без гадзінніка. Ды і не было яго ў яе ніколі, а калі б і быў, то Ганулька не ўмела ім карыстацца.
Поделиться

1.

Чаму ж такая доўгая ноч? Чаму не гарыць святло ў калідоры? Яго ж заўсёды ўключала медсястра, што заступала на начное дзяжурства. Чаму такая цемната? Яшчэ шмат “чаму” лезлі ў Ганульчыну галаву і яшчэ больш вярэдзілі той боль, што быў з ёю спрадвеку. Але сёння не да болю. Нельга сказаць, што боль адсутнічае зусім, ён нікуды не знік. Але яна сёння на яго не звяртае ніякай увагі. Ганульку непакоіць адна толькі думка: чаму не развідняе. Чаму цёмна, як у коміне.

Прыслухалася. На ложку, што стаяў насупраць акна, усё так, як і заўсёды: бяззубым ротам цмокала Наста. Відаць, нешта зноў прыхавала з харчу і цяпер спрабавала з’есці. Ёй заўсёды хочацца есці. Яна ў іх установе толькі месяц. Ганулька нават некалі бачыла яе дачок, калі прыязджалі да матулі ў адведзіны. Яны ж і прывезлі Насту сюды. Наста нашмат маладзейшая з усіх у палаце. Але, як і ўсе тут, зрабілася нікому не патрэбнай. Спачатку раздражняла гэтае цмоканне, але потым звыкліся неяк. Чалавек да ўсяго прывыкае, а тут гэта адбываецца нашмат хутчэй, чым дзе-небудзь. Бо тут у кожнай нейкія свае звычкі. Трэба мець цярпенне, трэба ўжывацца ўсім на невялікай прасторы, што мае назву «палата». Цярпенню Ганульку навучыла жыццё. Бо ёй толькі і заставалася, што цярпець увесь свой век ад маленства да старасці. І Ганулька за даволі кароткі час прызвычаілася да новага ладу жыцця.

Ля ўваходу чуўся скрып спружын. Так яны адгукаліся на кожны рух цела Аляўціны. Яна не паспела схуднець на казённым харчаванні. Бо толькі на Пакровы прывёз яе сюды старшыня сельскага савета, адабраўшы ад дачкі, якая зусім спілася. Бо тая, калі не даходзіла да сваёй алкагольнай кандыцыі, рабілася вельмі жорсткай. Усё часцей падымала цяжкую руку на матулю. Аднойчы ледзьве не забіла, але суседка, дай ёй Божа веку добрага, патэлефанавала старшыні, і той быў вымушаны ўмяшацца.

Але нешта не чуваць Міхайлаўны. Звычайна яшчэ на досвітку заводзіць яна свае бадзёрыя песні. Імя ў яе незвычайнае — Вілена. Такім жанчын не называюць. Не прыжылося яно і тут. Таму ўсе завуць старую толькі па бацьку — Міхайлаўна. Песні ў яе патрыятычна-камуністычнага кшталту. Спявала яна іх заўсёды, у любую пару. Магла зараўці “Вставай, проклятьем заклеймённый, весь мир голодных и рабов” нават апоўначы, калі ўся ўстанова ахіналася ў сон. Мо некаму і спалася. Канешне ж. Але ў большасці пастаяльцаў гэта быў зусім і не сон у яго поўным уяўленні. Гэта было нейкае заціханне ад дзённай мітусні, няхай сабе і старэча-хворай, маруднай і абыякавай. Альбо дрымотна-маўклівае разважанне аб жыцці…

Тых, каго раздражняла і абурала чарговая песня Міхайлаўны, хто незадаволена бурчэў на нізкі і даволі моцны голас, яна магла агрэць вялізным кулаком. Але дзе ж яна падзелася сёння…

Са скрыгатам адчыніліся дзверы.

— Если завтра война, если завтра в поход…

І, як заўсёды, з песняй прашаркала тапкамі па падлозе Міхайлаўна ў накірунку ўласнага ложка.

— Уставайце, лежні старыя. Пад’ём! — зараўла прыхільніца камуністычна-камсамольскага рэпертуару.

З жыхароў сёмай палаты па-сапраўднаму маглі ўстаць усе, акрамя Ганулькі. Трэці год з васьмі, што яна тут, ляжыць Ганначка, бы калода. Не, не калода, хутчэй хварасцінка, бо высахла зусім. Хоць на апетыт ніколі не скардзілася.

Ганначка пацерла ссохлым кулачком левае вока. Правае зачынілася яшчэ тры гады таму. Амаль у той час, калі адмовіліся хадзіць ногі. Гэта здарылася ўвесну, на трэці дзень Вялікадня. Ганулька тады доўга плакала. Доктарка папярэджвала, што зрок горшыцца і ніякай надзеі няма. Потым зрок прапаў зусім, а аднойчы нават павека перастала паднімацца. Ганулька спрабавала расплюшчыць тое вока кволымі сваімі пальчыкамі, а да другога прытульвала далонь, усё яшчэ спадзяючыся нешта ўбачыць. Дарэмна. Усе яе эксперыменты былі безпаспяховымі. Аслепла Ганулька на правае вока. І гэта як вырак. З цягам часу яна звыклася з гэтай думкай, але цешылася, што другім вокам бачыць яшчэ досыць добра.

Ганулька церла і церла вока кулачком, танюткімі пальцамі, то паднімаючы павека амаль да брыва, то зноў апускаючы. Думалася, што на павеку гной, які за ноч высах, і вока не расплюшчваецца з гэтай прычыны. Некалі так ужо было. Яна ўпала ноччу з вузкага ложка і моцна стукнулася галавой аб падлогу. Ажно свечкі ў вачах засвяціліся. Мо з тыдзень ці больш пасля таго здарэння вочы гнаіліся і моцна балела галава.

Ганулька ў роспачы адняла пальцы. Пачала міргаць, спрабавала паварушыць вокам. Усё марна. Тоненькі пальчык ізноў датыкнуўся да вока. Ёй падалося, што на зрэнку нешта трапіла і яна здолее адняць гэтую перашкоду, неіснуючую парушынку, што замінае глядзець. Старая зноў і зноў задзірала павека амаль да брывінкі. Але нічога не змянялася.

Цемра, толькі яна. Але ад яе ўжо неспакой і ўласныя думкі, як было заўсёды, штовечар, калі выключалі святло ў палаце. Гэтая цемра нейкая занадта трывожная. Давіць з усіх бакоў. Цісне так, што нават дыхаць замінае.

Ганулька чакала, калі Міхайлаўна скончыць чарговы спеў. Вырашыла азвацца да пявучай суседкі. Тая шмат чаго ведала. Магла гутарыць на любыя тэмы з такімі ж небаракамі і нават з персаналам. Казалі, што была яна некалі вялікай начальніцай. Але, пакуль будавала кар’еру ды ўладкоўвала жыццё іншых, сваё прайшло. На сконе гадоў, калі націснулі хваробы і адзінота, перабралася сюды — у бальніцу сястрынскага догляду, што месцілася ў старажытным мястэчку ў старой даваеннай будыніне. Спявачка гучным уздыхам набрала поўныя лёгкія паветра і задаволена крэкнула. Ганулька падала голас:

— Міхайлаўна, га Міхайлаўна, ці чуеш мяне?

— Што, Ганулька, што табе?

— Зараз ноч?

— Ты што, раніца! Сняданак хутка прынясуць.

— А чаму ж цёмна? — насцярожана прамовіла Ганна. Але яна ўжо ўсё зразумела…

— Ты што, старэча, з глузду з’ехала? Хоць чаму здзіўляцца, мы ўсе тут з прыбабахам, — гучна прамовіла Міхайлаўна і, нібыта здзекуючыся, зарагатала.

— Сонца свеціць у шыбу ва ўсю моц, а ёй ноч, ну пэўна звар’яцела старая, — падала голас Наста.

— Ох, Божачкі! Аслепла я зусім. Не бачу нічога-а-а! Толькі цемра-а! — прыгалошвала, бы па нябожчыку, Ганулька пісклявым, поўным жалю і адчаю голасам.

— Як аслепла? — не разумеючы нічога, буркнула Міхайлаўна.

— Цемра, цемра, толькі цемра! — ус-хліпвала Ганначка.

— Не дуркуй, Ганна, мне не да жартаў. У самой вунь ногі баляць, распухлі, як калоды, і да самых пазногцяў бы агонь выпякае сярэдзіну.

— Якія жарты!

Ганулька адвярнула твар у той бок, дзе яшчэ з вечара бялела сцяна, і зайшлася плачам. Гэта быў плач крыўды, плач пакут, плач ганьбы і роспачы…

Ганна за жыццё спазнала шмат крыўды ад людзей — ад сваіх і ад чужых. Плакала не раз ад пакут, што прыпадалі на яе лёс. Плакала з таго, што ганьбілі з прычыны і без яе. Плакала не раз ад роспачы, узгадваючы мінулае і прадбачачы сваю незайдросную будучыню. Але цяперашні яе плач не ішоў ні ў якое параўнанне з тым, як плакала Ганулька раней. Гэты плач увабраў у сябе ўсё…

Ногі не ходзяць, рукі не валодаюць, боль ва ўсім целе… Але з гэтым Ганулька змірылася даўно. Адзіная надзея, адзінае, што дазваляла мець зносіны з навакольным светам, адзіная радасць, што жыла пакуль яшчэ ў яе кволым, скалечаным цельцы, — зрок — быў страчаны…

— Божа-а-а! Цемра-а-а!…

2.

Прайшло колькі дзён і Ганулька супакоілася. А як жа яшчэ. І што яна магла зрабіць, ці неяк паўплываць на чарговую бяду, што прыйшла, як заўсёды, нечакана. За доўгія гады жыцця Ганулька спазнала шмат ліха. Чым больш жыла на гэтым свеце, тым большыя выпрабаванні спасылаў ёй лёс. Колькі яна ўсведамляе сябе на гэтай зямлі, столькі ж ліха гэтае побач з ёю.

Ганулька дакладна не ведае, колькі ёй тады было гадочкаў. Мо тры ці чатыры, а можа і таго меней. Яна памятала той вечар і тую размову бацькоў, пасля якой праплакала ўсю ноч ад крыўды і жалю. А пад раніцу, пасля цяжкай бяссоннай ночы, дзяўчынка прыйшла да высновы, што так будзе заўсёды. Калі тата з мамай так сказалі, то так менавіта і будзе — пакутаваць ёй ўсё жыццё. Але якое яно? Колькі наканавана жорсткім лёсам пражыць ёй на гэтым свеце. Дзесяць, трыццаць, пяцьдзесят… Так белы свет для большасці людзей стаў для яе чорным на самым пачатку жыццёвай дарогі.

Бацька прывёз сена з далёкага балота. Чакаў лютых маразоў, каб брады пазамярзалі. Дачакаўся. Жарыла так, што аж платы трашчалі. Ганулька пазірала ў акно. Бачыла, як прыцемкам праз двор важка ішоў пярэсты вол, запрэжаны ў сані. Тата сядзеў на сене, захутаўшыся ў стары кажух.

Пакуль бацька склаў сена на вышкі зусім звечарэла. На прыпечку ляніва патрэсквала лучына. Святла ад яе было няшмат, але стол, на якім маці ставіла вячэру для бацькі, быў добра бачны. Дзяўчынка высунула галаву з пад коўдры. Яе клалі спаць паміж старэйшых сястрычак на палку. Два брацікі ціха сапелі саплівымі насамі на печы. Драўляны ложак быў у хаце толькі адзін, для бацькоў. У той дзень мама змяніла сена ў сенніках. Яно было не з балота, з луга. Той водар скошанай травы і кветак і зараз успамінаецца Ганульцы…

Дзяўчынцы не спалася, балела калена. Сёння, гуляючыся са старэйшымі, моцна ўдарылася аб падлогу. Хацела ўслед за спрытнай Ульянкай сігануць з печы на палок. Але спрыту не было. Як вынік — падзенне, боль і слёзы.

Ганначка бачыла, як у хату зайшоў стомлены бацька. Распрануўшы цяжкі кажух, адразу сеў за стол.

— Ну, Акуліна, кармі! Галодны, як той воўк, — гучна прамовіў тата.

— Цішэй ты, Міхасько, дзеці спяць ужо, ледзьве ўлажыла гарэз тваіх, — супакойвала мама.

— Такіх маіх, бы і тваіх. Не з лесу ж іх прывёз, самі нарадзілі, а мо яшчэ заход зробім, не старыя ж, — стрымана зарагатаў бацька.

Пасля цяжкага дня бацька спрабаваў нават жартаваць. Дзяўчынка бачыла, як тата абняў маму, а потым, быццам граючы, ляснуў далонню ніжэй мамінай спіны.

— Ты ў гуморы сягоння, дарма што мёрз цэлы дзень, — лагодна прамовіла мама.

— А чаму гарэзы? Што, учвэрылі ўжо нешта? — сувора спытаўся тата.

— З печы на палок скакалі, ды Ганначка ўпала, мабыць моцна забілася. Калена прыпухла, плакала доўга, — ціхенька, каб не пабудзіць дзяцей адказала матуля.

— Ганначка… Не будзе, маці, з яе толку. Выродлівая нейкая. Думаў, перарасце, выладзіцца. А яно яшчэ горш. На твары пачварнасць нейкая і ў рухах зусім нязграбная. Знявечаная ад нара-джэння. Як жыць ёй з гэтым? — скарагаворкай загаманіў бацька. Ён сёрбаў лыжкай гарачую капусту з глінянай міскі, а мама сцішылася, нібыта чакаючы новага граду калючых слоў.

Словы, сказаныя мужам, бы стрэлы, праціналі сэрца. “Выродлівая”, “нязграбная”… І гэта пра яе меньшанькую, пра Ганульку. Нарэшце вымавіла:

— Міхаська, ну ці можна так? Гэта ж дачушка наша…

— Наша то наша, але ж ёй мука і нам з табою ля яе, — буркнуў у адказ бацька.

— Міхаська, Бог дасць, вылюдняе, выладзіцца, — з лагодай і нават нейкай пяшчотай прамовіла мама.

— Што ты ўсё — Міхасько, Міхасько, — пісклява, дражнячы маму, паўтараў сваё імя тата. — Лепш бы твой Бог забраў яе ад нас, які толк з яе.

— Міхаська-а-а, — завыла матуля.

— Чаго ты, хіба не праўду кажу? Які з яе работнік? Ці замуж мо нехта возьме такую? — сыпаў пытаннямі тата.

Маці плакала. Ганулька чула, як яна ўсхліпвае. Больш мама нічога не прамовіла. Бацька затушыў лучыну. У хаце ўсталявалася цішыня. Толькі час ад часу чуліся ўсхліпы матулі, якіх яна не магла стрымаць, плачучы ў падушку.

Ганулька таксама плакала. Яна навучылася плакаць бязгучна, хоць слёзы душылі. У горле горкі камяк. Дзяўчынцы падалося, што нават і дыхаць яна перастала. Усё, што казаў бацька, гэта пра яе. Гэта яна пачварная. Гэта яна вырадак. Гэта з яе не будзе ніякага толку. Гэта яе ніколі не возьмуць замуж… Чаму тата хоча, каб яе Бог забраў, каб яе закапалі ў зямлю? Ганулька памятае, як аднойчы ўвосень, яшчэ цёплым і сонечным днём, калі бацькі хавалі ў капцы бульбу, з хаты выбег старэйшы Паўлік. На ўсю моц закрычаў:

— Мама, тата, бабуля ўжо не дыхае, памерла-а-а…

Бабуля злягла яшчэ ўлетку. І вось сышла. Больш Ганначку ніхто ў жыцці не называў “бедная ты мая дзяўчынка”. Толькі бабуля, заплятаючы ёй косы, расчэсваючы бялявыя павуцінкі Ганульчыных валасоў, прамаўляла: “Бедная ты мая, бедная…”

Бабулю да вечара паклалі ў труну з белых сасновых дошак. Дамавіна пахла смалою. Такі прыемны пах маюць лучынкі, што ляжаць на печы за комінам. Потым іх дастаюць адтуль і паляць на прыпечку, каб доўжыць вечар і скараціць ноч.

Вечарам хата напоўнілася людзьмі. Шмат хто з прышлых казаў: “Бог даў, Бог і ўзяў”. Назаўтра бабулю закапалі ў яміне на могілках.

«Калі «Бог узяў» азначае закапаць у глыбокую ямку, то чаму тата хоча, каб закапалі яе, зусім яшчэ маленькую дзяўчынку?» — разважала Ганулька, душачыся салёнымі слязьмі. “Я ж зусім малая, я не хачу, каб Бог узяў мяне, не хачу ў яміну”, — слёз ужо не было, скончыліся. Дзяўчынка ўздрыгвала ўсім цельцам, нацягваючы на сябе коўдру да самых вачэй. “Чаму Бог такі злы? — не адыходзіла нікуды гэтая думка. — Навошта мяне закопваць, такую маленькую і кволую?”

“Бедная ты мая, бедная…” З бабулінымі словамі дзіця заснула. Ці то стомленае плачам, ці то супакоенае гэтымі ласкавымі словамі, што гучалі быццам наяве. Ганульцы нават падалося, што нехта цёплай далонню дакрануўся да яе галавы.

3.

Толькі ў працы знаходзіла Ганулька суцяшэнне. Толькі ў працы забывалася на ўсе крыўды, знявагі і насмешкі. Уюшыўшыся ў працу, няхай сабе і самую цяжкую, Ганначка была сам-насам са сваімі думкамі і марамі. Працавала яна заўсёды старанна. Была руплівай і адказнай. Хоць не заўсёды хапала моцы і спрыту да той ці іншай справы. Страх перад папрокамі, знявагай і залішняй, як ёй здавалася, увагай да сябе зрабіў сваю нядобрую справу. Працаваць, працаваць, працаваць… Толькі гэта і дазваляла жыць далей, не зважаючы на ўсе пакуты, перажыванні і боль.

Ганулька часта ўзгадвала, як яшчэ зусім дзіцем матуля выправаджала яе, кволую і нязграбную дзяўчынку, пасвіць авечак. У палатняную торбу маці клала акрайчык хлеба, а часам і яшчэ што-небудзь з ежы, і дзяўчынка сыходзіла разам са статкам на цэлы дзень. З гэтай нагоды зусім і не сумавала. Ад ранняй вясны да позняй восені была Ганулька пастушком. І любое надвор’е — ці то веснавы холад, ці то летняя спякота, ці асеннія дажджы — не псавалі яе настрою. Не хацелася быць Ганначцы дома. Дзеці, браты і сёстры, і нават чужыя, здзекаваліся з яе. Заўсёды дзяўчынка была для іх прадметам насмешак. А калі побач не было каго з дарослых, то Ганульку маглі балюча ўшчыпнуць ці нават ударыць.

Ёй добра было ў адзіноце. Толькі яна ды чародка авечак, што рахмана хадзілі па пашы, скубучы траву. Ганначка не ўмела лічыць, але ведала ўсіх сваіх падапечных. Кожную раніцу маці паўтарала ёй: “Глядзі, не згубі каторую, ды сцеражыся, да лесу блізка не падыходзь, бо воўк павалачэ ў хмыз і авечку, і цябе!” Ганулька бачыла аднойчы ваўка. Спачатку падумала, што гэта вялізны сабака выйшаў да яе з кустоў. Яна замахнулася на яго кіем ды ўскрыкнула ад нечаканасці. Воўк аскаліў пашчу, але не болей таго. Павярнуўшыся да дзяўчынкі абвіслым хвастом, патрусіў да лесу. Ці то быў ён сыты, ці лянівы, а можа, стары і не здужаў ужо паляваць на тлустых авечак. Чамусьці Ганульцы стала шкада, што накрычала на яго і нават пагрозліва махала арэхавым кіем, які заўсёды быў пры ёй, яе адзіны спадарожнік і памагаты.

А авечак яна сапраўды ведала. Галоўны ў іх, канешне ж, баран, чорны, з рудымі падпалінамі. Агромністыя закручаныя рогі ўпрыгожваюць ягоную галаву. Такога не зблытаеш ні з кім. Тры белыя авечкі. Прыгожыя і далікатныя. Акурат, як маладыя, што падрыхтаваліся да вянца. Гразнуля з ускалмачанай па баках поўсцю. Дзве маладзейшыя, а таму ніжэйшыя за астатніх, белыя ярачкі. Чацвёра гарэзлівых ягнятак ды рахманая і амаль звыклая да Ганульчыных рук авечка, што была жонкай барану, сястрой гразнулі, мамай тром белым і аднаму ягняці, а таксама бабуляй для трох гарэзлівых ягнятак. Вось і ўся Ганульчына гаспадарка. Што тут зблытаеш? Чаго тут можна недалічыцца?

Дзяўчынка любіла назіраць, як ра-ніцай зіхаціць раса на траве ды кветках ў промнях сонца. Як апоўдні прылятаюць рознакаляровыя матылькі ды руплівыя пчолкі. Любіла слухаць жаўрука, што вісеў недзе ў блакіце неба над яе галавой і спяваў сваю адвечную радасную песню. Любіла назіраць за аблокамі, што плылі ўдалячынь. Яны падаваліся ёй то белымі авечкамі, то конікамі, то велічнымі птушкамі… А пасля летняга дажджу Ганначка назірала, як нябесным мастом паўстае на небе вясёлка. Дзяўчынка ведала дакладна ўсе яе колеры, але кожным разам паўтарала іх зноў і зноў, нібы правяраючы, ці ўсе яны на месцы…

Часам над галавой з трывожным крыкам пралятала кнігаўка, імкліва кідаючыся з вышыні да долу. Бела-грудая птушка подбегам крочыла па траве, схіляючыся крылом набок — прытваралася параненай. Ганулька зразумела гэта яшчэ летась. Спрабавала злавіць параненую птушку, але раптам тая ўзнялася ў паветра са сваім звыклым “кігі-кігі…” Прытвора!

У такія моманты дзяўчынка заўважала лісу, што імклівым вогнікам прабягала непадалёк, альбо драпежную птушку, якая бязгучна лунала ў вышыні. Ганулька ведала, што менавіта так матуля-кнігаўка адводзіць ворагаў ад кубла з яйкамі ці птушанятамі…

Шмат чаго цікавага магла назіраць Ганначка на полі, у лузе, ля рэчкі, з вясны да восені пасучы сваіх авечак…

Калі падрасла, то рабіла любую справу па гаспадарцы. Грэбла сена, палола градкі, жала жыта, капала бульбу… Звыклі яе рукі да любой працы. З маленства маці вучыла: “Любую справу старайся рабіць добра, будзь стараннай, каб нікому пасля цябе перарабляць не прыйшлося!” І Ганначка рабіла ўсё тое, што даручалі, аб чым прасілі і не прасілі. Бачыла, што справа не зроблена, і прыкладала да ўсяго свае рукі. Не мела для яе ніякага значэння, дзе працаваць: дома ці на паншчыне, а пазней у калгасе. Працавала, старалася, часцей моўчкі, баючыся каго зачапіць. Уюшвалася ў працу. Рукі рабілі, а ў марах, у думках зноў жа была адна. Няхай сабе і самотнаю, але ў мроях добра было Ганульцы. Ніхто не кпіў з яе, не было абразлівых слоў і папрокаў, не было зневажальных позіркаў.

З цягам часу жыццё змянілася. Асноўным заняткам для Ганулькі стаў догляд за дзецьмі. Канешне ж, за чужымі. Калі была Ганулька маладзейшай, то марыла аб сваіх дзецях, плакала па начах горкімі слязьмі. Але каму яна патрэбная? Людзі на яе лішні раз глядзець не хочуць, позірк адво-дзяць. Каханне, замужжа, дзеці… Не будзе ў яе гэтага ніколі. Такі яе лёс, такі яе крыж. Ганулька ўсё разумела, але часам шчаміла ў грудзях і нястрымны боль пранізваў сярэдзіну, палыновай горыччу слязіліся вочы і ныюча балела душа.

Спачатку Ганначка даглядала пляменнікаў, што выжылі ў той страшнай вайне. Потым былі ўжо дзеці тых самых пляменнікаў. Бывала, што і суседзі, ідучы на працу, прыводзілі да яе сваіх дзетак. Ганулька старалася. Дзеці былі дагледжаныя як трэба — чысценькія і сытыя.

Таксама былі добрыя часы. Хоць, здаралася, ужо падрослыя дзеці дражнілі яе, абзываліся нядобрымі словамі. Магла пачуць ад іх: “пачварка”, “вырадак”. Яна не крыўдавала — дзеці ж… Крыўдавала на бацькоў. Ад іх дзеці пачулі гэтыя абразлівыя словы. Але крыўда была толькі Ганульчына і сядзела недзе ў самых глыбінях яе душы. Час ад часу шчаміла ў грудзях, але не болей таго. Чаго ёй крыўдаваць на людзей? Такая і ёсць. Трэба жыць з гэтым далей. І нічога не перайначыш. Жыццё доўжыцца. Якое ёсць. І з гэтым трэба жыць.

Цяпер Ганулька без працы. Нічога не могуць рабіць яе знявечаныя рукі. Нікуды не ідуць яе скалечаныя ногі. Ляжыць амаль нерухома. Не бачыць нічога. Нічога не можа рабіць ні для людзей, ні нават самага простага для сябе.

Доўгімі і сумнымі вечарамі, а потым і днямі, што ператварыліся для яе ў ноч, ўзгадвала Ганулька ўласнае дзяцінства, авечак і матылькоў. Трава і кветкі паўставалі перад вачыма. Аднойчы пачула спеў жаўрука і ўбачыла сіняе-сіняе бяздоннае неба. Узрадавалася, але праз імгненне зайшлася бязгучным плачам. Сон. Гэта быў толькі сон…

4.

Марудныя старэчыя дні і бясконцыя ночы складваліся ў тыдні і месяцы. Колькі ўжо год яна ў гэтай больніцы, Ганулька не ведала. Адно ведала: ёй самой ужо вельмі шмат гадочкаў. Узгадала, як некалі зайшоў у палату доктар, а можа, нейкі начальнік. На яго запытанне медсястра адказала, што Ганулька ужо перайшла дзевяностагадовы рубеж.

— Ого, — прыцмокнуў той і запытаўся: — На што, бабуля, скардзішся?

— Што? — перапытала старая. Са слыхам таксама пачаліся праблемы, і з кожным днём чула яна ўсё горш. А размовы ці сварка суседзяў па палаце нагадвалі нейкі гул, і толькі час ад часу яна магла чуць асобныя словы.

— На што скардзішся, старая? -– перапытаў наведвальнік больш гучна.

— Жыву доўга, — Ганулька ведала, што жыве на свеце досыць даўно і з яе пагодкаў, нават тых, хто быў моцным і прыгожым, не засталося нікога. А гэтае “ого” прывяло яе ў стан роспачы і нейкай разгубленасці.

— Гэта не да нас прэтэнзіі. Месца тут займаеш, — буркнуў начальнік і выйшаў з палаты.

Ганулька засталася сам-насам са сваімі думкамі, разважаннямі і пачуццём віны за сваё доўгае жыццё.

Са стратай слыху старая атрымоўвала нейкія звесткі пра навакольнае асяроддзе толькі праз дотыкі ды праз пахі. Але якія там ужо дотыкі? Рукі павыкручвала. Яны зрабіліся такімі нязграбнымі, што ледзьве кавалак хлеба маглі трымаць. Пазногці паўрасталі ў скуру і аддавалі нясцерпным болем.

А вось абвастрэнне нюху насамрэч адбылося нейкае неверагоднае. Ганулька зрабілася такой адчувальнай да пахаў, што праз іх магла ведаць нават тое, хто з жанчын знаходзіцца зараз у палаце, а хто выйшаў. Старая першай за ўсіх ведала, што дадуць сёння з ежы. Па ледзьве чутнаму водару, што даходзіў з бальнічнай кухні, ведала, што там рыхтуюць на сняданак, абед альбо вячэру. Часам ад гэтых пахаў хацелася недзе схавацца. Але куды схаваешся ад паху выдзяленняў, сукровіцы і старэчых цел? Гэтыя пахі перамешваліся і складвалася ў адзін непрыемны смурод — пах старасці, адчаю і непатрэбнасці.

А праз адчыненую фортку Ганулька адчувала водар кветак, што цвілі ў бальнічным дворыку, ці пах свежаскошанага сена на далёкім лузе. Узімку яна адчувала пах свежага снегу. Свой пах мела паветра ў маразы. Па-свойму пахла адліга і нават ледзяшы, што навісалі з даху. Усё мела свой пах. Потым фортка зачынялася, і прыродны водар заставаўся там, засценамі бальнічнага корпуса. Палата густа запаўнялася цяжкім, густым і ліпкім смуродам. Пах старасці, пах знямогласці запаўняў усю прастору і ціснуў нябачным цяжарам на насельнікаў прытулку…

— Абед прыехаў! — гучна вымавіла Міхайлаўна на бразкаценне і мітусню за дзвярыма. І сапраўды, дзверы адчыніліся, каб упусціць вазок на колах, у два ярусы запоўнены посудам з бальнічнай ежай. Вазком кіравала Люся, яшчэ не старая, але нейкая нязграбная і закормленая. Здавалася, што яна таксама коціцца па падлозе на нябачных колах.

— Бабулі, абедаць! — весела запрасіла Люся і пачала хуценька расстаўляць ежу па тумбачках. Скончыўшы гэтую простую справу, падышла да Ганульчынага ложка. Адным спрытным рухам пасадзіла кволую бабульку, падмасціла падушкай з аднаго боку і скамечанай коўдрай з другога. Падала кавалак хлеба ў знявечаную руку старой, а да рота паднесла лыжку цёплага варыва. Ганулька заўсёды ела хутка і з нейкай прагнасцю. Яна не адчувала голаду, але пачуццё таго, што нехта паквапіцца на ежу, не пакідала ніколі.

— Хлеба дай. Што адну ваду даеш? Вада вадою, — пакрыўджана прамовіла старая.

— Даю, даю табе хлеба, — нехаця азвалася Люся.

Акрайчык свежага, мяккага і пахучага хлеба апынуўся ў Ганульчынай руцэ. Засмяглыя вусны з жадобаю заплямалі яшчэ да таго, як хлеб апынуўся ў бяззубым роце, а нос адчуў цэлы букет пахаў, што змяшчаліся ў гэтай невялікай лустачцы чорнага хлеба. Перад Ганулькай імкліва пранесліся каляровыя малюнкі гарачага жнівеньскага дня. Перад невідушчымі вачыма паўсталі запацелыя твары жней, налітыя і прыгнутыя да зямлі каласы, падпярэзанаыя пярэвяслам снапы, васільковая сінь і нябачны ў небе жаўрук са сваёй адвечнай песняй. Гэты птушыны спеў, стракатанне конікаў у траве, шоргат сярпа і шапаценне каласоў на паўдзённым ветрыку яшчэ доўга стаялі ў вушах, што ўжо амаль нічога не чулі. Каб Ганулька нешта пачула, патрэбна было нахіляцца да самага вуха, гучна і марудна, спакваля вымаўляць кожнае асобнае слова. Хто будзе нахіляцца да яе, хто будзе размаўляць з ёю? Ляжыць ды і ляжыць. Збольшага памытая, збольшага перасцеленая, а галоўнае — не галодная. Тры разы на дзень выконвалася Ганульчына патрабаванне наконт хлеба, але пачуццё голаду не пакідала старую ніколі. Ёй здавалася, што так быць не можа. Скончыцца некалі мука і спазнаюць бяскорміцы. Так ужо было, і не адзін раз. Яна ведала, бо шмат чаго перажыла на сваім вяку.

Доўгі дзень змяняў працяглы вечар, за ім надыходзіла бясконцая ноч. Ганулька існавала ў сваім асаблівым, больш уяўным свеце. Рэальнасцю было толькі тое, што ў адведзены час яе саджалі, кармілі, потым клалі на падлогу разам з прасціной, таксама ў пэўны час. Перасцілалі ложак і зноў змяшчалі кволае старэчае цельца ў яе жыццёвую прастору плошчай у паўтара квадраты, што абмяжоўвалася спінкамі жалезнага ложка і сцяной. Нават неагароджаны чацвёрты бок Ганульчынага месца існавання на гэтай зямлі абмяжоўвалі валікам са старой коўдры. Старая аднойчы ноччу ўпала і моцна пабілася. Вось і прыдумалі бальнічныя медсёстры такую рацыяналізацыю, каб пазбегнуць непрыемнасцей. Адказвай потым галоўнаму ўрачу, чаму бабулька ўся сіняя.

Некалькі разоў да Ганулькі прыходзілі наведвальнікі. Яна забывалася, калі гэта было і хто быў ля яе ложка. Але з ёй размаўлялі! Да яе звярта-ліся! Ёй нешта прывозілі! Нейкі час пасля гэтых рэдкіх візітаў старая знаходзілася ў прыўзнятым настроі. І тое яе нябачнае для астатніх жыццё, яе ўнутраны сусвет напаўняліся дабрынёю і пазітывам. Вусны шапталі бязгучную малітву. Словы падзякі і дабраславенняў для іншых і ўсяго адзіную просьбу для сябе.

5.

Працягла, гучна і заклікальна зазвінеў тэлефон у гасцёўні вялікай вясковай хаты. Позні вечар, амаль ноч дадалі гэтаму тэлефанаванню сваю трывожную ноту.

— Алё, я вас слухаю.

— Гэта больніца сястрынскага догляду. Памерла бабулька, ну, вы разумееце, каго я маю на ўвазе, што будзем рабіць? — скарагаворкай выдала тэлефонная слухаўка.

— Што, што вы кажаце?

— Ой, а мо я не туды патрапіла, то прабачаюся, — на тым канцы тэлефоннага дроту назвалі нумар.

— Усё правільна, туды вы трапілі, усё зразумела.

— Калі жадаеце, то можаце прыехаць. Мы можам аддаць цела для пахавання. Але, калі вы не хочаце гэтага рабіць, то мы адвязем бабульку ў бальнічны морг, а там ужо свае працэдуры і правілы.

— Не, не трэба нікуды аддаваць. Падрыхтуйце неабходныя паперы, калі ласка, я хутка буду.

Праз нейкую гадзіну маленькае, схуднелае цельца Ганулькі ляжала на заднім сядзенні машыны, абвітае, бы немаўлятка ў сваіх пялюшках, у шэрую бальнічную коўдру.

Святло фар працінала цемру. Двое мужчын — адзін за рулём, другі побач — маўчалі. У кожнага былі свае думкі і разважанні. Толькі ля самай вёскі перакінуліся некалькімі сказамі аб заўтрашнім дні і аб той важнай справе, што нечакана запланавалася. Смерць заўсёды ўносіць свае карэктывы.

Нешта абарвалася ўнутры. Нейкі кволы, іржавы і хліпкі ланцужок дзынкнуў і парваўся. Дачакалася. Хацела, марыла аб лепшым свеце, дзе няма пакут і хвароб, дзе няма абраз і здзекаў. “Там буду прыгожая”, — амаль кожнага разу пры развітанні казала Ганулька.

Святло сустрэчнага аўтамабіля прымусіла прыняць управа і знізіць хуткасць. Але больш машын не было, і нішто не адхіляла ўвагі ад роздуму, ад успамінаў. Жыў чалавек на гэтым свеце. Досыць доўгае было жыццё. І не адзін задаваўся пытаннем: “А навошта жыве і чаму так доўга існуе яна на гэтым свеце”? Іншы казаў: “Для чаго жыць, нашто мучэнне такое”? А куды падзенешся? Нейкія няслушныя пытанні. Трэба жыць. І яна жыла. Заўсёды казала тое, аб чым думала. Што думала, тое і рабіла. Па-дзіцячаму, наіўна і проста. Не так, як большасць з нас — разумных, мудрых, хітрых і дыпламатычных. Думаем адно, кажам другое, а робім зусім не тое, аб чым думалі і што абяцалі зрабіць.
Першая сустрэча з Ганулькай была запамінальнай і пакінула ўражанні, мабыць, на ўсё жыццё. Першая — не ў літаральным сэнсе слова, ведаў жа яе з дзяцінства. У выпадковай размове са знаёмымі неяк выявілася, што яна яшчэ ёсць, жыве. Бальніца на другім канцы раёна стала для яе домам. Казалі, што быццам нехта нават праведвае яе. Але казалі і тое, што не жыццё гэта ўжо, а існаванне на нейкім раслінным узроўні. Бо нічога старая не бачыць, не чуе і не цяміць. Сорам перад уласным сумленнем і пачуццё нейкай адказнасці дадалі рашучасці, і намеры хутка перараслі ў дзеянні.

Сапраўды, ляжыць на не зусім белым бальнічным ложку маленькая, кволая і бездапаможная бабулька. Адно што дыхае. Размовы з пастаяльцамі, такімі ж гаротніцамі, пацвердзілі найгоршыя меркаванні. “Што ж, спазніўся! Ды і прычым тут тваё сумленне? Хто ты такі для яе? Што ёсць, тое ёсць. Прэч сантыменты! Трэба ехаць дадому, процьма спраў. Ёсць сацыяльная служба, медыцына — яны паклапоцяцца…”- ад думак стала душна, а можа, гэта толькі выдаткі спякотнага дня.
На развітанне падышоў да Ганульчынага ложка, нахіліўся нізка да яе галавы і прамовіў:
— Бывай, Ганулька, позна прыехаў да цябе!
— Хто тут? А, гэта ты, — досыць гучна адказала на мае развітальныя словы старая і назвала маё імя, па голасе пазнала.
— Вітаю, Ганулька, — разгублена вымавіў я. Не было ў маім жыцці выпадку, калі пасля развітання зноў прыйшлося вітацца з чалавекам. Прысеўшы на край яе ложка, яшчэ раз павітаўся, нахіляючыся да самага вуха старой.
— Ну, як ты? Як дзеці? Вось бацькоў тваіх шкада, матуля рана памерла. А што, сэрца?
— Так, сэрца хворае было, — да мяне толькі зараз пачало даходзіць, што яна мяне чуе, што яна ўсё пра мяне ведае і што яна ў розуме.
— А з кім прыехаў?
— З жонкаю.
— А, заляцяначка, няхай падыдзе бліжэй, падасць руку, — усе, хто прысутнічаў у палаце, здзіўлена пазіралі на тое, што адбывалася, і прыслухоўваліся да размовы.
Жонка ў разгубленасці зрабіла некалькі крокаў да ложка. Яна ў мяне не мясцовая і не кожны з маіх аднавяскоўцаў ведаў, што яна родам з Залецця. Вось табе і “расліна”, вось табе і “выжыла з розуму”…

Злавіў правым колам яміну на дарозе. Машына здрыганулася, у думках вылаяў сябе, што не заўважыў неспадзяваную перашкоду. Але з гэтай нагоды не гараваў ніколькі, бо думкі былі аб іншым.
Сустрэчы з Ганулькай сталі рэгулярнымі. Яны пачалі набываць нейкі глыбокі сэнс і пэўныя мэты. У адну з паездак узяў старэйшага. Пакуль займаўся з Ганулькай, сын пахадзіў па палатах з пакетам тоўстых і мяккіх пернікаў, якія так любяць бяззубыя пастаяльцы падобных устаноў. Частаваў бабулек і ўважліва, па-даросламу, ціка-віўся іх жыццём. На зваротным шляху, быццам мімаходзь, спытаў:
— Ну што, сынку, як паездка?
— Тата, я ўсё зразумеў.
— Што ты зразумеў?
— Што не павінна быць нічыйных бабулек. Яны павінны жыць дома, а не ў бальніцы. Павінны быць некаму патрэбнымі.
Вось яна, педагогіка на прыкладах. Адна гадзіна ў прытулку зрабіла можа больш, чым некалькі гадоў у школе. Чамусьці назва “бальніца для нічыйных бабулек” прыжылася ў нашым лексіконе.

Наступным разам чарга ехаць да Ганулькі настала для малодшага. Размаўляю з бабулькамі, кармлю “нашу” Ганульку, слухаю яе бальнічныя навіны і распавядаю ёй аб вясковых, адказваю на яе шматлікія пытанні. Дзіця пайшло па сваім маршруце з пакетам пачастункаў ад палаты да палаты, ад ложка да ложка. Праз пэўны час вяртаецца сын, радасны і ўзбуджаны.
— Ну, што такое, расказвай ужо! — гледзячы ў іскрыстыя вачаняты хлопчыка, запрашаю да размовы.
— Тата, ведаеш, мяне ў гэтай бальніцы сёння можа сто, а можа і больш разоў добраславілі, — адказаў малы.
— Як гэта?
— Ну, кожная бабулька, калі я падыходзіў да яе з пачастункам, мне казала, што я малайчына, і малілася, каб Бог мяне добраславіў. Некаторыя паўтаралі гэта па некалькі разоў, — азваўся сын.
— Добраславенні — гэта добра!
Едучы дадому, мы яшчэ вярталіся да тэмы добраславенняў, да тэмы добрых спраў і адносін паміж людзьмі. Быць некаму карысным, патрэбным, не чакаючы падзякі і не звяртаючы ўвагі, што падумаюць ці што скажуць іншыя — гэта ўжо не толькі педагогіка. У гэтым выхаванне не толькі дзяцей, але і дарослых.
Чаму яна жыве? Навошта? Для каго і дзеля чаго? Яна жыве для нас. Каб усе мы — і дзеці, і дарослыя — рабілісялепшымі. Каб вучыліся быць патрэбнымі іншым. Каб была спагада да ўсіх. Не толькі да тых, хто жыве побач, але і для тых, хто далёка. Не толькі да сваіх, але каб і самыя чужыя рабіліся сваімі. Зрабіў выснову: яна будзе жыць столькі, колькі патрэбна для таго, каб нешта перайначылася ў нас. У сваякоў і пабочных, старых і маладых. Яна выхоўвае нас і гэта дасць свае вынікі. Жыві, Ганулька!

Яшчэ некалькі кіламетраў — і прыедзем. Што потым? Як пройдзе заўтрашні, а дакладней, ужо сёняшні — апоўнач мінавала — дзень? Нахлынулі нейкія турботы… Усё будзе добра, усёбудзе як мае быць.
Дарога даўно не бачыла грэйдара, прыйшлося яшчэ знізіць хуткасць.
Аднойчы, чарговы раз развітваючыся з Ганулькай, запытаўся:
— Што прывезці наступным разам?
— Не, таго, што я хачу, не прывязеш, — усміхнуўшыся, адказала старая.
— Чаму гэта, што заўгодна прывязу, — у стандартны бальнічны набор з садавіны, мяккіх пернікаў ды цукерак хацелася дадаць нейкай навізны.
— Наўрад ці прывязеш. Бульбы хочу, ў прыску печанай. У полі некалі такую гатавалі. Аж дагэтуль смак адчуваю і пах у носе стаіць.
З якім задавальненнем і нават асалодай ела Ганулька тую бульбу! Яна і астыць не паспела, бо закруцілі яе ў некалькі ручнікоў ды і імчаў досыць хутка. Потым былі “замовы” на кіслую капусту ды “квас” з грыбамі. Здавалася б, простая сялянская ежа, а колькі радасці прыносіла старому чалавеку. У бальніцы добрае харчаванне было, але ж марыла аб тым, што ела ў маладосці. І тая ежа была смачнейшай за самыя лепшыя прысмакі. Стараліся дагадзіць і зрабіць ёй прыемнае.
Здаралася так, што іншым разам знаходжанне ў прытулку выпадала на абедзенны час. У палату прывозілі абеды і раздавалі жанчынам. Хто быў зусім нязмоглы, таго кармілі з лыжачкі. Жанчына з персаналу нечакана прапанавала:
— Раз прыехалі ў такі час, то дапамажыце мне, пакарміце самі сваю бабульку.
— Пакарміць бабульку? — я разгубіўся, але не падаў выгляду.
Пасадзіўшы Ганульку, узяў лыжку і пачаў карміць яе, быццам гэта і не бабулька з дзевяностагадовым грузам за кволымі, згорбленымі плячыма, а зусім маленькая дзяўчынка, што толькі пачынае свой шлях па жыццёвай дарозе. О, тое першае кармленне не забудзецца ніколі. Перажованы хлеб падаў на прыпол. Я браў яго ў свае рукі і падаваў бабулі. З лыжачкі сёрбала першае. Маленькімі кавалачкамі прымала другое. Хваляваўся. А выраз “карміць з рук” стаў тады нейкім змястоўным і па-асобаму асэнсаваным.

Дарога вынырнула з лесу. За полем вёска. Удалечыні відаць бляск вулічнага ліхтара. А можа, гэта святло ў нечыім акне. Некаму не спіцца. Нехта таксама не спіць у гэтую ноч, аб нечым разважае, аб нечым клапоціцца…
У некага з сяброў ці проста знаёмых час ад часу ўзнікалі нейкія праблемы. Насамрэч сапраўдных праблем і не было. Нейкія сямейныя дробязі альбо неспадзяванкі на працы. Камусьці зменшылі зарплату, крызіс фінансавы ці яшчэ што такое. Некаму зрабілася цеснай святочная і дарагая сукенка, а ў кагосьці зламалася машына. Альбо ў дачушкі адны гулі ў галаве, калі ўжо да розуму прыйдзе, ды сын ёлуп, двоек нахапаў у школе. Як жыць? У кожнага свае праблемы і цяжкасці!
Выслухаўшы словы аб неймаверных цяжкасцях жыцця, прапаноўваў:
— А паедзем са мной.
— Куды? — перапытвалі заўсёды тыя, хто тануў у жыццёвым віры і гібеў пад гнётам праблем.
— Я ведаю куды і нават ведаю да каго.
І ехалі. Глядзелі на “таксама жыццё” ў бальніцы сястрынскага догляду, слухалі размовы “нічыйных” бабулек і маю размову з Ганулькай. Часцей маўчалі. Заўважаў часам вільгаць у вачах. Але нічога не пытаўся, нічога не казаў, не суцяшаў і не выхоўваў. Гаварылі старыя, сама за сябе прамаўляла атмасфера бальнічнай палаты, яе сумныя сцены і шэрая столь, што нябачна ціснула на прысутных. Толькі на адных — кароткі час, на другіх — пастаянна. Жыві, Ганулька! Жывіце ўсе столькі, колькі патрэбна. Колькі адведзена лёсам. Вы патрэбныя ўсім нам. Знікаюць людскія цяжкасці, ужо няма праблем. А калі ёсць, то яны такія маленькія і нязначныя.
У час апошняй сустрэчы сказала: “Мне холадна”. Ад маёй прапановы захутацца коўдрай адмовіла: “Не, не той холад, ён з сярэдзіны, ужо не сагрэцца”. “Хутка, ужо хутка”, — зразумеў я.

Цяпер — усё. Яна ўжо там, дзе няма болю, няма хвароб, дзе няма калецтва і ўсе прыгожыя. І яна прыгожая.
Машына спынілася ля вясковай хаты. Усе вокны зіхацелі электрычным святлом. Тут чакалі.